Di Sait Vo Lusérn



03/02/2012
(Lingua e cultura)

A liachtle un an schaülan enentruam



S ai'z az pi ‘z hatt giböllt, in sèll mòrgas di khua hatt gikhelbart a schummaz stiarle, sbartz az pi dar kholl, boda iz gistånt lai zo vuaz un hatt ågiheft zo taida no vorda di khua hatt nidar gihatt in barm kafè, dar guat, pinn boi. Dena iz gest alz a geloava, baibar un månnen, inn un auz von stall, pittar tschela von havan, pittar dekh zo dekha 'z khalbe, pinn gestarn kafè vor 'z Rosele, a baibe alumma pittnan khinn un pittnar khua. Un est pittnan stiarle. ‘Z baibe hatt ågesauget 'z vich ena zo reda, gerekht az pi a kherz, pinn oang khalt un pinn hent plabe, azó azpi se se hatt gidrukht ummana pittar åndarn. 'Z hatt gestrenzart di trialn, gezoget tiaf in atn, un azò az pi na khertz zorgeat atz vaür, 'z baibe iz umgivallt. Di baibar soin lai gelofft pitt åndarn kafè, guatn disa bòtt, un hokante ummana zuar dar åndarn,'z iz gest alz a: "trakk vort 'z Khinn, nemmp 'z Khinn, 'z impresionartze". Dar metzegar, dar uantzege boda nètt hatt gehoket un boda nètt iz gelofft hintar un vür, hatt genump 'z diarndle panar hånt un hatt khött: "Ai bela, haüt moi spusa khocht da patatan pult". Un 'z Khinn izzen någånt, ena zo reda. 'Z Rosele izzese augezoget, niamat hatt vorstånt bazzen iz vür khennt, daz müade, håmsa alle khött un pensart. 'Z iz nonet a djar boda dar Karl hattze gelazzt alumma pittnan diarndle un pittnar khua. Ummana alumma, umbromm dar stall iz gest khlumma. Un ke, di khua hatt gikhelbart in fevraro, senonda, azze no hebat gihatt 'z sboi, hebatze lai gemöcht süachan zo geba vort 'z stiarle, un di merkent azza seng ke ma hatt gech, höslnde. Ber da hatt 'z sèkkle von gèlt inn da innate gadjòff von rokh, hatt nètt platz vor 'z hèrtz. 'Z Ròsele, balz allz iz gest verte, iz gånt aftn vraithof, un alle håmz gesek atz grapp von Karl, augeluant az pi a vaürt, ena zo reda un ena zo mövrase, pin oang garade atz aisarn kraützle. 'Z iz sèmm gestånt a baila zait, dena, sovl bizese berat auzdarbekht alz in an stroach, izzen gezoget in schiall aft khopf un iz gekheart bidrumm humman. Da sèll nacht, 'z baibe hatt nètt zuargelekk oage, un neånka di nècht boda beratn no khennt: 'z Rosele, von sèll tage vort, hebat nemear geslaft. 'Z iz bidar gest pall långez, in di bisan hattz geplètzt, un 'z Ròsele, 'z Khinn, di khua un 'z stiarle, soin vürgånt azpi sa håm gemak. Sichar, 'z soin'z gest schaülane zaitn un beratndarar khent no sberarne, ma niamat alora hatt gemak gloam daz sèll boda hatt kontart da alt nona: "'Z bartnda khemmen traurege djardar, 'z barta nicht mear soin z'ezza un inn di èkhar barta nicht mear aukhemmen, dar taüvl bart auzvorprennen allz, un di prüadar bartnse töatn ummaz pinn åndar azpi neånka di vichar soin guat zo tüana." Èkko, dise soin'z gest di zaitn boda beratn khent, nicht guat'z vor dazzèl khlumma lånt vorgèzzt von Gottarhear. Ma disa iz an åndra stòrdja. Di sbestar von Ròsele iz gest z'stiana in Squizzera, un sèmm, hatze gemacht bizzan, hebata gemak vennen arbat 'z Khinn, boda oramai iz gest au a schümmana diarn. Vången au un gian übar di bèlt, lazzan di muatar, di khua, da alt nona, in Katì, in metzegar, in hoff, iz boll gest traure ma vor 'z Khinn hattz parirt soin daz peste sachan zo tüana. "'Z khintmar vür sber, muatar", hattz khött ‘z diarndle, "ma i pinn sichar ke dar tatta bartmar soin nåmp durch in Squizzera o." 'Z iz gest dar tage von kaudiåno von vatar un in sèll mörgas 'z Ròsele iz augistånt, az pi alle tage. Ma mage nètt khön ke ‘z iz darbekht, umbromm, az pi alle di nècht, da sèll o hattz nètt zuargilekk oage, ma ‘z iz auzkhent von pett un iz gånt zuar in heart z'zünta 'z vaür. Alz in an stroach hattz gihöart a ramaschada ar pa khemmech. Un dena nicht mear. In quéla, afti lastra von vestar, hattz gesek a liachtle birbln durch un her. ‘Z baibe hatt lai gipetet an Rekiemetèrna un izzese gisenk. 'Z liachtle, az pi'z iz gest khent, azó iz gånt. 'Z hatta nètt giböllt pensarn, 'z Ròsele, ma 'z hatt sa gebizzt allz. Bia un bo, ditza nètt; ma baz, baz, ditza boll, ditza hattzez gebizzt. Dar inintruam hatt nètt gevelt, oh Karl, di inintrüam velnse nia. Z khinn, in sèll mòrgas, iz darbekht allz gevrort, biz ånka iz inngest barm, di muatar hatt gihatt gezüntet 'z vaür un übargilekk in kafè. "Måmma, måmma" hebatz geböllt rüavan, ma 'z bort izzen darstikht in di gorgl. 'Z Rósele iz gilofft zuar in pètt, 'z Khinn hatt gihatt di oang gibetart von schrakh: snattarn vo vrost un nètt soin guat zo reda iz nètt schümma vor niamat. Ma daz birsarste iz gest da sèll khelte in gåntz laip, di vüaz un di hent soin gest aiszökkela.'Z baibe iz lai gisprunkh atz vestar zo rüava in Katì, nidar in hoff. Un dena izzta girift dar doktur, dar faff, dar metzegar, da lat nona, alle soin zuargilofft. "Oh Gottarhear", håmsa gipetet di baibar: "Ditza nètt, ditza mastoz nètt zuarlazzan, nètt in Rosele, nètt 'z Khinn". 'Z Rösele izzese nidargilekk nåmp in diarndle, zo darbermaz pitt soin laip, un dena, laise laise, hattz gizunk an altz kanzüle, dazzel boda dar Karl hatt hèrta augesunkh in Khinn zo machaz intschlavan, balz iz gest khlumma un balda 'z lem hatt varirt soin no allz zo leba."Laise laise, liabaez mai Khinn, laise laise". Alle håm gesbiget, 'z hatta neånka niamat mear gipetet. Alle soin gest stille, augiluant au nå in an pett, boda na muatar hatt gebiaget soi Khinn. Dena, az pi dar per bodase djukht zo difendra di khlumman, 'z Ròsele iz augesprunkh un hatt auz gètt an hokar zo macha zittar di altn maurn. Est iz gest allz verte, 'z Khinn hebat nemear gihatt zo giana in Squizzera, di tang boda 'z lem hatten gehatt vorhoazt balz iz gibortet, soin gest khennt gestolt vor hèrta. "Setticemia", hattar khött dar alt doktur, un dar faff hatt geschüttlt in khopf. In stall izzta gestånt 'stiarle, 'z Ròsele hattz gebizzt, no von sèll schaüla tage von fevraro, ke 'z berat gestånt pittnar khua un pittnan khèlble. 'Z iz khent alt, 'z baibe, un hatt nemear geslaft. Alle abas izzese gezotzt auzzalt in tor un hatt geschauget durch zuar in Åndarnpèrng un alle abas hattz gepitet zo höara di fikarla von nuzzpumma. Ma 'z iz hèrta gest 'z gefuka von bint boden hatt gemacht kompania. Fin in sèll abas, balda di sunn iz lai gest gånt oine übar di pèrng. In sèll abas, di fikarla hattzese gihöart, daz alt Ròsele. Dar metzegar hattz givuntet azó, gesotzt atz penkhle, vorå in tor. Est hattz gemak slavan.‘Z iz gest dar tage von kaudiåno von Karl un von Khinn. Viola Nicolussi Golo

l'adige pag.33

CONDIVIDI