Dar Fòrte vo Lusérn steat obar in Kòmp, 1549 mètre übar in mer. Zoa zo màchanen au, dar "kaiserliche Kriegsministerium" hatt gekhoaft an groasan tòkko lònt in djar 1904, vo boma bératet gest guat zo dominàra in Vesan un an groasan toal von territòrio, boda is gest no beatar durch zuar Slege. Darnò gevònkh 's rècht zo richta au in fòrte ats 31 von djennàro 1905, hòmda ògeheft di arbatn untar in capitano Lacom ats 15 von ludjo 1908 zo macha au a kostrutzióng, boda hatt genützt di naügarste tèknika militare vo dar sèll zait. Da gòntz kostrutzióng is però nèt lai gest augemacht von groas fòrte sèlbart, boda pin fòrte Verle hatt gemat kontrollàrn di Val d'Ass; vil meara soinda no gest zboa khlümmarne förtla, genützt as be "avamposti", 's förtle Viaz (pit soinar aisran kuppl af 1507 mètre) z'schauga nidar in Kòmp un dar Val Tora un 's förtle Oberwiesen (pit nar batterìa kanü zo mena nidar fent af 1517 mètre) zo maga kontrollàrn 's Astetal. Dar groas fòrte un di zboa khlumman förtla soin gest vorpùntet untar di earde pit stöln, boda soin gest lòng méarane hundart mètre.

Da groas schlafkhòmmar von fòrte hatt gehatt platz vor 218 soldàn, a zboata khòmmar is gebest groas genùmma zo maga aunemmen no 77 òndre. Ausanthi vo ditza sòinda no gest sechs khòmmarn vor offitziél. Dar fòrte hatt gehatt a liachtmaschi, vèssar vor 's öl un vor 's bassar un a pompa starch genùmma zo traga au an iaglan ur 1200 litre vrischs bassar von prunn von Viètz. Zoa zo halta in kontàtt pin òndarn fört hattma genützt an sistèma telèfono, boda hatt gehatt soi tschentrale ats Monteruf. A gerada linèa is gònt durch kan fòrte Verle un au afn Spitz; an òndadar sistèma ìstada gebest vor di artillerìa. Dar groas fòrte is gebest vorpùntet pin zboa förtla untar di earde un dar fòrte hatt gemak haltn kontàtt pin Rüstpèrge, pin fört Belvedere-Gschwent un Cherle-San Sebastiò (via in förtle Oberwiesen), pin fòrte Verle un pin Spitz nützante starche liachtar.

Zo rìchtanen au in fòrte hattma gètt arbat viln hundart laüt fin ats 20 von ottóbre 1912 (vil dar sèllnen soin gest von lònt). An earstn alls ditza hebat gesöllt kostn nèt meara bas 1.605.400 krön, ma darnò viar djar arbat, balma hatt gehatt verte in fòrte, hattma gehatt ausgètt 2.259.648 krön. Haüt ditza beratns meara bas zen mildjü Euro.

Afn Fòrte vo Lusérn hattma gehatt draugelekk viar turmkanü vo 10cm, boda soin draugestònt af àisrane kuppln un boma hatt gemak drenen, zboa kanü vo 8cm in dar "Traditorenbatterie", zboa kanü vo 6cm zo halta au in territòrio ummenùm nòmp in fòrte un 19 nestar vor maschisklöp M 07/12. Òndarst bas di kanü, di nestar soin nèt alle gest drau odar ummenùm in groas fòrte sèlbart. Sèm soinda lai gest ulf vo disan; sèks hàttmase gelekk ùmmenum in förtle Oberwiesen un zboa nòmp in förtle Viaz.

Dar Fòrte vo Lusérn hatt gehatt auszohalta umman dar dramàtegarsten ströachhauf vo dar gòntz linèa von fört von hoachebenen. Ma hatt boll gehatt ausprovart gerècht nèt lai biavl dar berat gest guat auszohalta starche bombe er, ma soi enórmege stérche z'schiasa o (darnò di beleschan soldan hòmen gètt parschìn in nom "Padreterno"), ma an lestn dar fòrte hatt gehatt a sbera zait khémmante bombardàrt von fört Verena, Campolongo, Porta Manazzo, Foreste del Civello un Posellaro.

Di kuppln afn fòrte soin khennt nidargemèkket un 's tach von groas fòrte is khennt rovinàrt starch. Von 28 von madjo khinnta khött: Sidar drai tang ista diméar khennt geschlaft drinn in fòrte, sidar drai tang hattma nicht diméar gehatt gehöart von òndarn fört, umbròmm di file von telèfono soin gebest darrìsst, umbròmm sa soin gest vorgrabet "lai" zboa mètre untar di earde un ditza is nèt gest tiaf genùmma vor di béleschan bombe.

Umbrómm di offiziél soin nèt gest gebént ògriff asó starch un asó lòng, umbrómm soi artillerìa is gebest vil deblar bas da belesche, peng in letz sachan, ke ma saitse gevuntet vil tiavar bas di béleschan (af 1549 mètre kontra 1900 mètre), sòinante diméar guat z'schlava un z'ziaga gerècht atn peng alln in gas un roach, boda is drinngònt in fòrte hèrta méara, umbrómm ma hattse gemucht vörtn, ke di ölvèssar magatn springen in air un umbrómm ma hatt gebisst, ke nidar in dar Gallìtzia saitma hèrta ausgònt vo nan fòrte durònte sött nan sbern ògriff, dar kommòndònt Emanuel Nebesar un soine offitziél hòm detzìdart zo geba au in fòrte. Darnò augezoget da bais bandìara dar fòrte hebat gesöllt khemmen augètt, ònka asta dar "Oberleutnant" Singer un di "Offiziersanwärter" Deutschmann un Wolfrum hòms gesekk òndarst ditza sachan. Darnò hàban gesekk da bais bandìara, di Kasèrme vo Costalta hòms gemacht bissan in fört Belvedere-Gschwent un Verle, un denna dise zboa fört hòm ògeheft z'schiasa khugln kontra fent (Schrappnells) zuar in Fòrte vo Lusérn, zoa nèt zuar zo lassa asta Lusérn khemm ingenummp von béleschan soldan. An lestn dar volontàrdjo Jochlar hatts dartònt zo gerivada fin durch kan fòrte, zo kràblada au afs tach un zo raissa abe da bais bandìara.

Dar kommòndònt Nebesar hattse gevuntet vorò in tribunàl von khriage ma sovl in dar earst bas in dar zboat istòntza issar khennt assòlvart, detzìdrante, ke di khöpf von laüt von fòrte un di situatzióng, bósase drinn hòm gevuntet dise laüt, hebatn gètt khumman motìvo zo gloaba, ke 's hettaten gevelt dar koràdjo imenòndarn. Vil meara beraten lai òkhennt a debolétza, boda magat hòn an iaglas mentsch vénnantese drinn in a sötta etschetzionàlega situatzióng vo geschiasa. Dar protschèss is khennt ausgemacht tortemìtt dar dritt istòntz, bénndase is gerift 's khriage. Drinn in kartn vo disan protschèss makma lesn, ke dar komòndònt von Fòrte vo Tria hatt khött, ke asta berat gevallt dar Fòrte vo Lusérn, hébatmase gemucht ziang durch hintar di linèa vo Mattarello un asta di béleschan beratn gest bahémme genùmma zo gìananen nò imenòndarn, héttatma parschìn gemucht augem di stat un zìangse durch hintar Gardolo. In ta darnò dar "Oberleutnant" Singer un di zboa "Offiziersanwärter" Deutschmann un Wolfrum, bódase hèrta hòm gespèrrt zo geba au in fòrte, soinse gemacht patrü von fòrte màchante komòndònt in Singer. Speatar disar hatt khött, ke dar fòrte berat gest mindar rovinàrt, bas ma hettat gegloabat an earstn, balmen hettat ògeschaugant, un denna saitma gest guat rìchtanen bidar her bahémme.

Ats 29 von madjo dar "Oberleutnant" Schaufler is khennt gemacht naügar komòndònt von fòrte un ats 30 von madjo soinda bidar gest hergerichtet ùmmandar von groasan kanü, di "Traditorenbatterie" pit soin kanü vo 8cm un quase alle di nestar von maschisklöp. No ats 30 von madjo dar fòrte hatt gemak schiasan zuar in beleschan soldan, boda soin gest nò zo graiva ò in Vesan. Ats noüne von sunio soinda bidar gònt gerècht alle di kanü un kuppln von fòrte.

Haüt boastma, ke durònte in djar von 24 von madjo 1915 fin ats 20 von madjo 1916, dar fòrte is khennt getrofft vo eppas ummenùm 200 bombe vo 30.5cm, vo 8100 vo 28cm un vo meara bas 16.000 vo 14.9cm.

'S djar 1916, bennda di österraichar soin sa gest gònt vil beatar vürsnen zuar Slege (difàtti khödante nèt Strafexpedition ma vil meara Frühjahrsoffensive), di soldàn von fòrte hòm augerichtet an monumént zoa àssmase gedenkh vo soin gevallatn tschelln (dar ùantzege vo alln in fört).

Zoa z'zèrra aus 's aisan dar kamòu vo Lusérn hatt gekhoaft in fòrte ats 3 von lulio 1935 un sa ats 16 von sèll mònat di ditta Mondini hatt gevònk in permésso zo màchanen springen in air. 'S ausgezèrra von aisan sèlbart però hattmas gelatt in àrbatarn von lònt. Disa arbat hatt geprenk a pissle gèlt in laüt, boda sa soin khennt sber getrofft vo dar ekonòmegen krise, bodada in dar sèll zait is ummargònt in dar gòntz Europa. Dar prètzo z'zala is gest 's ausgemacha vo nan vìchtegen monumént vo dar stòrdja. Darnò verte ausgezèrrt alls das aisan von fòrte, dar obar piòno (dar dritt) is gest rovinàrt diméar zo maga bidar khemmen hergerichtet; di zboa förtla Oberwiesen un Viaz soin gest starch nidargemèkket se o.

Durch pa bege von Hüttn: Partìrante von Pill (sèm, boda is 's " Haus von Prükk") riftma au kan fòrte gianate hèrta nò in bege (n°49). Ditza is dar bahémmegarste bege, boda auvüart kan fòrte, ma disar is dar stìkhlarste o.

Durch pa bege von Kòmp: Partìrante von Pill geatma durch in bege von Pletz un steat hèrta afn groas bege fin balma au is gerift afn Kòmp. Vo sèm vort riftma an earstn durch kan förtle Oberwiesen un gìanante no beatar durch kan groas fòrte. Disar bege is mindar stikhl bas dar earst ma zèrte tòkkn gian boll a pissle aubart o.

Via Millegruam:
Darnò soinan gònt durch in bege, boda vorpìntet 's lònt pin Vesan, fin au ats Millegruam, makma lassan stian in auto sèm. Vo sèm vort geatma no 1.8 kilòmetre nò in gleratn bege zo rivada durch kan fòrte. Disar bege is nèt asó stikhl as be di òndarn zboa.